အမေရိကန်နိုင်ငံရဲ့ မူလဒေသခံတိုင်းရင်းသားတွေရဲ့သမိုင်းသိကောင်းစရာ။
ငယ်ငယ်ကတည်းက ကမ္ဘာ့သမိုင်းမှာ သင်လာတာက Christopher Columbus အမေရိကတိုက်ကို ရောက်လာတဲ့အကြောင်း၊ ဥရောပတိုက်သားတွေ အမေရိကမှာ အခြေချနေထိုင်လာကြတဲ့အကြောင်း၊ ၁၇၇၆ ခုနှစ်မှာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု လွတ်လပ်ရေးရခဲ့တဲ့အကြောင်းတွေကို အများအားဖြင့် ပြောကြပါတယ်။
ဒါပေမဲ့ ကျွန်မ ၂၀၀၈-၂၀၀၉ ခုနှစ်၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ကွန်နက်တိကက် ပြည်နယ်၊ New Haven ( Yale University တည်ရှိရာ) မှာ ရှိတဲ့ Overseas Ministries Studies Center ( OMSC) မှာ တစ်နှစ် Residency လာတက်တော့ အမေရိကားမှာ ဥရောပတိုက်သားတွေ မရောက်ခင် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစု ( Native Americans) (၅၀၀) ကျော်နေထိုင်ခဲ့တာဖြစ်ပြီး အခုထိရှိနေကြကြောင်း သူတို့အကြောင်း Seminar တစ်ခု သင်ရတယ်၊ သင်ခန်းစာနှင့် ဆက်စပ်ပြီး Pequot Museum ဆိုတဲ့ပြတိုက်ကြီးလဲ လေ့လာခွင့်ရခဲ့တယ်။ အဲဒီ Museum က ဒေသခံ Pequot တိုင်းရင်းသားတွေရဲ့ အရင်ကနဦးက တကယ့်ရွာလို တည်ဆောက်ထားတာဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီ ပြတိုက်ရွာထဲရောက်တော့ စိတ်ထဲမှာ ရုတ်တရက် ချင်းတောင်ကရွာတရွာကို ရောက်သွားသလိုခံစားရတယ်။
အမေရိကန် ဒေသခံတွေအကြောင်းသင်ရတော့ တော်တော့်ကို ရှော့ရသွားတာက ကိုယ်ငယ်ငယ်ကတည်းက ကျောင်းမှာသင်ခဲ့တဲ့သမိုင်းရယ်၊ ခရစ်ယာန်အသိုင်းအဝိုင်းမှာဘဲမွေးပြီး ကြီးပြင်းလာတဲ့ အမေရိကန် လူဖြူခရစ်ယာန် အမွမ်းတင်သမိုင်းရယ်နှင့် လက်တွေ့က တခြားစီဖြစ်နေတာပါ။
တကယ်တော့ အမေရိကတိုက်မှာ ဥရောပတိုက်သားတွေ မရောက်ခင် နှစ်ပေါင်းထောင်ချီကတည်းက ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေး၊ ဘာသာစကား၊ ယဉ်ကျေးမှုနဲ့ ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုတွေရှိတဲ့ ဌာနေတိုင်းရင်းသားလူမျိုးပေါင်းများစွာ နေထိုင်ခဲ့ကြပါတယ်။
ဒီလူမျိုးတွေကို ယနေ့ Native Americans သို့မဟုတ် Indigenous Peoples လို့ ခေါ်ကြပါတယ်။
၂၀၂၆ ခုနှစ်အထိ အမေရိကန်ဖက်ဒရယ်အစိုးရက တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားတဲ့ ဌာနေတိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စုအစိုးရ ၅၇၅ ခု ရှိပါတယ်။ ဒါကတော့ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးအရေအတွက် အတိအကျမဟုတ်ဘဲ အစိုးရက အသိအမှတ်ပြုထားတဲ့ မျိုးနွယ်စုအဖွဲ့အစည်း အရေအတွက်ဖြစ်ပါတယ်။
သူတို့မှာ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ် မရှိခဲ့ဘူးလား။
ရှိခဲ့ပါတယ်။ တချို့လူမျိုးတွေမှာ အတော်လေး စနစ်ကျတဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးပုံစံတွေတောင် ရှိခဲ့ပါတယ်။
ဥပမာ Haudenosaunee လို့ခေါ်တဲ့ တိုင်းရင်းသားမဟာမိတ်အဖွဲ့မှာ လူမျိုးစုတွေ ပူးပေါင်းပြီး အုပ်ချုပ်တဲ့စနစ် ရှိခဲ့ပါတယ်။
သူတို့ဟာ အရေးကြီးတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေချတဲ့အခါ အများသဘောတူညီမှုရဖို့ ကြိုးစားကြတယ်။ ခေါင်းဆောင်ဆိုတာ အာဏာရှိရုံနဲ့ မပြီးဘူး။ လူထုအပေါ် တာဝန်ယူရမယ်ဆိုတဲ့ အယူအဆလည်း ရှိခဲ့ပါတယ်။
အမျိုးသမီးခေါင်းဆောင်တွေကလည်း ခေါင်းဆောင်ရွေးချယ်ရာမှာ အရေးပါတဲ့ အခန်းကဏ္ဍက ပါဝင်ခဲ့ကြပါတယ်။
ဒါကြောင့် ဥရောပတိုက်သားတွေ ရောက်လာမှ အမေရိကတိုက်မှာ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်တွေ စတင်ပေါ်ပေါက်လာတာ မဟုတ်ပါဘူး။
Native Americans တွေရဲ့ ဘာသာရေးယုံကြည်ချက်ဟာလည်း လူမျိုးတစ်မျိုးနဲ့တစ်မျိုး မတူပါဘူး။
တချို့က ဖန်ဆင်းရှင်ကို ယုံကြည်ကြတယ်။ တချို့မှာ ဘိုးဘွားတွေနဲ့ ဆက်စပ်တဲ့ ဝိညာဉ်ရေးရာယုံကြည်ချက်တွေ၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နဲ့ ဆက်နွယ်တဲ့ ဘာသာရေးထုံးတမ်းတွေ ရှိခဲ့ကြပါတယ်။
ကျွန်မ စိတ်ဝင်စားမိတဲ့အချက်တစ်ခုကတော့ သူတို့ထဲက လူမျိုးစုများစွာရဲ့ မြေယာနဲ့ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အပေါ် ထားရှိတဲ့ သဘောထားဖြစ်ပါတယ်။
မြေကြီးဆိုတာ သူတို့အတွက် ငွေနဲ့ဝယ်ရောင်းလုပ်တဲ့ ပစ္စည်းတစ်ခုတည်း မဟုတ်ပါဘူး။ ဘိုးဘွားတွေ နေထိုင်ခဲ့တဲ့နေရာ၊ သူတို့ရဲ့ သမိုင်း၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာရေးနဲ့ မျိုးဆက်သစ်တွေရဲ့ အနာဂတ်ပါ ဆက်စပ်နေတဲ့ အရာဖြစ်ပါတယ်။
တောင်တန်းတွေ၊ မြစ်ချောင်းတွေ၊ သစ်တောတွေကိုလည်း တန်ဖိုးထားကြပါတယ်။
ဒါပေမဲ့ လူမျိုးစုအားလုံးရဲ့ မြေယာပိုင်ဆိုင်မှုနဲ့ ဘာသာရေးယုံကြည်ချက်တွေ တစ်ပုံစံတည်းဖြစ်ခဲ့တာတော့ မဟုတ်ပါဘူး။
၁၄၉၂ ခုနှစ်မှာ Christopher Columbus က အမေရိကတိုက်နားဒေသတခုကို ရောက်ရှိလာခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီနောက်ပိုင်း ဥရောပနိုင်ငံတွေက အမေရိကတိုက်မှာ ကိုလိုနီနယ်မြေတွေ တိုးချဲ့လာကြပါတယ်။
စပိန်၊ ဗြိတိန်၊ ပြင်သစ်နဲ့ နယ်သာလန်တို့က ဒီနယ်မြေတွေမှာ အခြေချနေထိုင်လာကြပြီး ဒေသခံတိုင်းရင်းသားတွေရဲ့ မြေယာတွေကိုလည်း တဖြည်းဖြည်း ထိန်းချုပ်လာကြပါတယ်။
မြေယာတွေ ဆုံးရှုံးခဲ့ရတာ စစ်ပွဲတွေကြောင့်တင် မဟုတ်ပါဘူး။
တချို့က စာချုပ်တွေကြောင့်၊ တချို့က ဖိအားပေးပြီး မြေယာလွှဲပြောင်းခိုင်းတာကြောင့်၊ တချို့က အစိုးရရဲ့ ဥပဒေတွေနဲ့ အခြေချနေထိုင်သူတွေ တိုးချဲ့ဝင်ရောက်လာတာကြောင့် ဆုံးရှုံးခဲ့ရတာပါ။
၁၈၈၇ ခုနှစ်မှာ ပြဋ္ဌာန်းခဲ့တဲ့ Dawes Act ဆိုတဲ့ ဥပဒေကလည်း ဒေသခံတိုင်းရင်းသားတွေရဲ့ စုပေါင်းမြေယာတွေကို တစ်ဦးချင်းမြေကွက်တွေအဖြစ် ခွဲဝေစေခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီနောက် ပိုလျှံတယ်လို့ သတ်မှတ်ထားတဲ့ မြေတွေကို တခြားသူတွေ အခြေချနေထိုင်ဖို့ ဖွင့်ပေးခဲ့တာကြောင့် တိုင်းရင်းသားမြေယာတွေ ထပ်မံဆုံးရှုံးခဲ့ရပါတယ်။
ဥရောပတိုက်သားတွေ ရောက်ရှိလာပြီးနောက် ဒေသခံတိုင်းရင်းသားတွေ ကြုံတွေ့ခဲ့ရတဲ့ အကြီးမားဆုံး ပြဿနာတွေထဲမှာဝက်သက် ကပ်ရောဂါကြောင့် လူဦးရေသန်းပေါင်းများစွာ ဆုံးရှုံးခဲ့ရခြင်းလည်း ပါဝင်ပါတယ်။
သုတေသနတစ်ခုအရ ဥရောပတိုက်သားတွေ ရောက်ရှိလာပြီးနောက် ရာစုနှစ်တစ်ခုခန့်အတွင်း အမေရိကတိုက်တစ်တိုက်လုံးရဲ့ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားလူဦးရေဟာ ခန့်မှန်းခြေ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ လျော့ကျခဲ့တယ်လို့ ဖော်ပြထားပါတယ်။
ဒါပေမဲ့ ဒီလူဦးရေဆုံးရှုံးမှုအားလုံးဟာ ကပ်ရောဂါတစ်မျိုးတည်းကြောင့် မဟုတ်ပါဘူး။ တခြားကူးစက်ရောဂါတွေ၊ စစ်ပွဲတွေ၊ အတင်းအဓမ္မရွှေ့ပြောင်းရမှုတွေနဲ့ လူမှုစီးပွားရေးစနစ်တွေ ပျက်စီးမှုကြောင့်လည်း ဖြစ်ပါတယ်။
၁၈၃၀ ခုနှစ်မှာ သမ္မတ Andrew Jackson က Indian Removal Act ဆိုတဲ့ ဥပဒေကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပါတယ်။
ဒီဥပဒေဟာ အမေရိကန်နိုင်ငံရဲ့ အရှေ့ဘက်ဒေသတွေမှာ နေထိုင်တဲ့ တိုင်းရင်းသားတွေကို အနောက်ဘက်နယ်မြေတွေဆီ ရွှေ့ပြောင်းစေဖို့ အစိုးရကို လုပ်ပိုင်ခွင့်ပေးခဲ့ပါတယ်။
အဲဒီနောက် Cherokee အပါအဝင် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုအများအပြားဟာ သူတို့ဘိုးဘွားတွေ မျိုးဆက်ပေါင်းများစွာ နေထိုင်ခဲ့တဲ့ မြေယာတွေကို စွန့်ခွာခဲ့ရပါတယ်။
၁၈၃၈–၁၈၃၉ ခုနှစ်အတွင်း Cherokee လူမျိုးတွေ အတင်းအဓမ္မရွှေ့ပြောင်းခံခဲ့ရတဲ့ ခရီးကို “Trail of Tears” မျက်ရည်လမ်းခရီးလို့ သမိုင်းမှာ ခေါ်ကြပါတယ်။
အဲဒီရွှေ့ပြောင်းရင်း လမ်းခရီးတလျှောက်မှာ ရာသီဒဏ်ကြောင့်၊ အစာငတ်မွတ်ဒဏ်ကြောင့် Cherokee လူမျိုး ၄,၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့တယ်ဆိုတဲ့ သမိုင်းဆိုင်ရာ ခန့်မှန်းချက်ရှိပါတယ်။
ကိုယ့်ဘိုးဘွားပိုင်မြေပေါ်မှာ နေထိုင်ခဲ့ကြသူတွေဟာ နောက်ဆုံးမှာ ကိုယ့်မြေကိုယ်စွန့်ပြီး တခြားနေရာကို ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရတာ ဖြစ်ပါတယ်။
နောက်ထပ် စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းတဲ့ သမိုင်းအချက်တစ်ခုကတော့ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားတွေရဲ့ နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့်ပါ။
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုဟာ ၁၇၇၆ ခုနှစ်မှာ လွတ်လပ်ရေးကြေညာခဲ့ပါတယ်။
ဒါပေမဲ့ အမေရိကန်မြေပေါ်မှာ မျိုးဆက်ပေါင်းများစွာ နေထိုင်ခဲ့တဲ့ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားအားလုံးကို အမေရိကန်နိုင်ငံသားအဖြစ် အလိုအလျောက် အသိအမှတ်မပြုခဲ့ပါဘူး။
အချို့ကတော့ ဥပဒေနဲ့ စာချုပ်အမျိုးမျိုးအရ နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့် ရရှိခဲ့ကြပါတယ်။
၁၉၂၄ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂ ရက်နေ့မှာ Indian Citizenship Act ကို ပြဋ္ဌာန်းပြီးမှ အမေရိကန်နယ်မြေအတွင်း မွေးဖွားပြီး နိုင်ငံသားမဖြစ်သေးတဲ့ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားတွေကို နိုင်ငံသားအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါတောင်မှ ပြည်နယ်အချို့မှာ မဲပေးခွင့်ဆိုင်ရာ အတားအဆီးတွေ ဆက်လက်ရှိနေခဲ့ပါတယ်။
ဒီသမိုင်းကနေ ကျွန်မတို့ ဘာသင်ယူနိုင်သလဲ။
ဒေသခံတိုင်းရင်းသား (Native Americans )တွေရဲ့ သမိုင်းကို လေ့လာကြည့်တဲ့အခါ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံရဲ့ တိုးတက်မှုနဲ့အတူ အဲဒီမြေပေါ်မှာ အရင်ကတည်းက နေထိုင်ခဲ့ကြသူတွေရဲ့ သမိုင်းကိုလည်း မမေ့သင့်ဘူးလို့ ကျွန်မ တွေးမိပါတယ်။
သူတို့မှာ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်တွေ ရှိခဲ့တယ်။ ဘာသာရေးနဲ့ ယဉ်ကျေးမှုတွေ ရှိခဲ့တယ်။ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နဲ့ မြေယာအပေါ် တန်ဖိုးထားမှုတွေ ရှိခဲ့တယ်။
ဒါပေမဲ့ ကိုလိုနီချဲ့ထွင်မှု၊ ကူးစက်ရောဂါတွေ၊ အစိုးရမူဝါဒတွေနဲ့ အတင်းအဓမ္မရွှေ့ပြောင်းမှုတွေကြောင့် လူဦးရေ၊ မြေယာနဲ့ အခွင့်အရေးများစွာ ဆုံးရှုံးခဲ့ရပါတယ်။
တစ်ဖက်မှာလည်း ဒီနေ့အထိ သူတို့ရဲ့ ဘာသာစကား၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေးနဲ့ လူမျိုးရေးအမှတ်သညာတွေကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနေကြတာ တွေ့ရပါတယ်။
ဒီသမိုင်းကို ဖတ်ရင်း ကျွန်မတို့ စဉ်းစားကြည့်သင့်တာက နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံရဲ့ သမိုင်းကို ရေးသားတဲ့အခါ အောင်နိုင်သူတွေရဲ့ သမိုင်းကိုပဲ ရေးသားမလား။ ဒါမှမဟုတ် အဲဒီမြေပေါ်မှာ မူလကတည်းက နေထိုင်ခဲ့ကြသူတွေရဲ့ အသံနဲ့ အတွေ့အကြုံတွေကိုပါ ထည့်သွင်းဖော်ပြမလား ဆိုတဲ့ မေးခွန်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
သမိုင်းကို နားလည်ခြင်းဆိုတာ အတိတ်က ဖြစ်ရပ်တွေကို သိရှိရုံတင်မကဘဲ လူမျိုးတစ်မျိုးရဲ့ ယဉ်ကျေးမှု၊ အခွင့်အရေးနဲ့ လူ့ဂုဏ်သိက္ခာကို ဘယ်လိုတန်ဖိုးထားသင့်သလဲဆိုတာ ပြန်လည်စဉ်းစားခြင်းလည်း ဖြစ်ပါတယ်။
ကိုးကားစာရင်း (References)
Bureau of Indian Affairs. (2026). Tribal Leaders Directory. U.S. Department of the Interior.
Dunbar-Ortiz, R. (2014). An Indigenous Peoples’ History of the United States. Beacon Press.
Koch, A., Brierley, C., Maslin, M. M., & Lewis, S. L. (2019). Earth system impacts of the European arrival and Great Dying in the Americas after 1492. Quaternary Science Reviews, 207, 13–36.
National Museum of the American Indian. (n.d.). Essential Understandings. Smithsonian Institution.
National Archives. (n.d.). Indian Citizenship Act of 1924.